Luận văn Thạc sĩ Văn học: Phong cách nghệ thuật thơ Ý Nhi

10,020
974
139
Vi Ý Nhi, nhân cách ngh trưc hết là lương tâm ca h đối vi
ngh thut, đi vi cây c, ngòi bút ca mình:
Là nhà văn thì phi:
Dù ch mt ln bưc đi trên cát nóng
ch mt ln thu hiu khúc ca kia
sut đi tôi chng th bao gi
đặt bút viết nhng điu di trá
.
(Bài ca)
Ý Nhi viết v Hàn Mc T:
Nhng câu thơ Hàn Mc T
không có gì đ tô v
không biết đến gh lnh hay v v
p
bn mươi năm còn xanh ngi màu lá trúc
qua khuôn mt thi gian.
(Viếng m Hàn Mc T)
Là ha sĩ thì phi:
Đến gn cái đp
đến gn các nguyên mu
không ràng buc, không tô v
.
(Ha sĩ)
Ngh chân chính không bao bin, không giu giếm, không đánh la
công chúng. Ngh cũng không đ bn thân b ràng buc b i nhng bn tâm,
nhng ham mun đi thưng. Cái đp ca ngưi ngh là làm đúng lương tâm
ngh nghip ca mình.
Nhân cách ngh sĩ còn gn vi vic dc lòng phng s ngh thut. Nghĩa
ngưi ngh phi luôn tâm nim mình là ngưi l hành đơn đc trên hành
trình tìm tòi và sáng to. Sáng to là bn cht ca ngh thut. Apôline khng
định: “Thơ và sáng to ch là mt”. Biêlinxki thì nói: “Tính ngh thut là s sáng
Với Ý Nhi, nhân cách nghệ sĩ trước hết là ở lương tâm của họ đối với nghệ thuật, đối với cây cọ, ngòi bút của mình: Là nhà văn thì phải: Dù chỉ một lần bước đi trên cát nóng chỉ một lần thấu hiểu khúc ca kia suốt đời tôi chẳng thể bao giờ đặt bút viết những điều dối trá . (Bài ca) Ý Nhi viết về Hàn Mặc Tử: Những câu thơ Hàn Mặc Tử không có gì để tô vẽ không biết đến ghẻ lạnh hay vồ vậ p bốn mươi năm còn xanh ngời màu lá trúc qua khuôn mặt thời gian. (Viếng mộ Hàn Mặc Tử) Là họa sĩ thì phải: Đến gần cái đẹp đến gần các nguyên mẫu không ràng buộc, không tô vẽ . (Họa sĩ) Nghệ sĩ chân chính không bao biện, không giấu giếm, không đánh lừa công chúng. Nghệ sĩ cũng không để bản thân bị ràng buộc b ởi những bận tâm, những ham muốn đời thường. Cái đẹp của người nghệ sĩ là làm đúng lương tâm nghề nghiệp của mình. Nhân cách nghệ sĩ còn gắn với việc dốc lòng phụng sự nghệ thuật. Nghĩa là người nghệ sĩ phải luôn tâm niệm mình là người lữ hành đơn độc trên hành trình tìm tòi và sáng tạo. Sáng tạo là bản chất của nghệ thuật. Apôline khẳng định: “Thơ và sáng tạo chỉ là một”. Biêlinxki thì nói: “Tính nghệ thuật là sự sáng
to”. Ch có sáng to mi làm ngh ta sáng. Vy nên Ý Nhi ngưng m
Nguyn Minh Châu:
T c khi li mòn
(cái li mòn tng dn đến vinh quang)
Điu ch xy ra vi mt tài năng.
(Nhà văn Nguyn Minh Châu)
Ch rt trân trng nhng ngưi t c khi li mòn”, t biết đng v
mt phía” h đã hi t cái đp ca c tài năng nhân cách. Hc t h, Ý
Nhi t răn mình: “Tôi đã qua thi thanh xuân/ du ca quên không th t bài
hát cũ” đ có th đến vi cái đp đó.
Nhng ngưi ngh biết dn tâm sc cho công vic sáng to chính là
nhng ngưi có nhân cách. Ch cn điu đó thôi đã khiến h tr nên tht cao c
trong mt mi ngưi. Ý Nhi ngưng m điu đó và đi vi bà đó là cái đp hin
nhiên và cao quý.
3.2.2. Triết lun v v đẹp ca thiên chc ngh
Bên cnh vic phát hin nhng nét đp có tính khách quan trong nhân
cách ngh sĩ. Ý Nhi cũng thưng nhn ra và bàn lun v nhng thiên chc ca
ngưi ngh sĩ. Đó nhng cái thuc v bn năng tri phú riêng cho gii làm
ngh thut. Ý Nhi lun v nó khá sc so.
3.2.2.1. Ngh sĩ là ngưi luôn có nhu cu to ra nhng rung đng cm
xúc (cho bn thân và đc gi)
Cm xúc là: “Trng thái tình cm mãnh lit xy ra đt ngt trong mt
thi gian ngn và gây xáo trn trong sinh hot sinh lý cũng như trong sinh hot
tâm lý.” [24;tr.96]. Vy chúng ta h iu cm xúc là nh ng rung đng tình cm, hay
nhng xúc đng tình cm mnh m gây xáo trn và chế ng toàn b hot đng
ca cơ th và tâm lý con ngưi. Đây là cơ chế hot đng thn kinh tt yếu ca b
não ngưi. Mi ngưi ai cũng có cm xúc, nht là khi các giác quan ca h b tác
động bi nhng rung đng cm xúc t phía ngưi khác. Như vy, cm xúc có
tính lây lan.
tạo”. Chỉ có sáng tạo mới làm nghệ sĩ tỏa sáng. Vậy nên Ý Nhi ngưỡng mộ Nguyễn Minh Châu: Tự bước khỏi lối mòn (cái lối mòn từng dẫn đến vinh quang) Điều chỉ xảy ra với một tài năng. (Nhà văn Nguyễn Minh Châu) Chị rất trân trọng những người tự “bước khỏi lối mòn”, tự “biết đứng về một phía” vì ở họ đã hội tụ cái đẹp của cả tài năng và nhân cách. Học từ họ, Ý Nhi tự răn mình: “Tôi đã qua thời thanh xuân/ dẫu chưa quên không thể há t bài hát cũ” để có thể đến với cái đẹp đó. Những người nghệ sĩ biết dồn tâm sức cho công việc sáng tạo chính là những người có nhân cách. Chỉ cần điều đó thôi đã khiến họ trở nên thật cao cả trong mắt mọi người. Ý Nhi ngưỡng mộ điều đó và đối với bà đó là cái đẹp hiển nhiên và cao quý. 3.2.2. Triết luận về vẻ đẹp của thiên chức nghệ sĩ Bên cạnh việc phát hiện những nét đẹp có tính khách quan trong nhân cách nghệ sĩ. Ý Nhi cũng thường nhận ra và bàn luận về những thiên chức của người nghệ sĩ. Đó là những cái thuộc về bản năng trời phú riêng cho giới làm nghệ thuật. Ý Nhi luận về nó khá sắc sảo. 3.2.2.1. Nghệ sĩ là người luôn có nhu cầu tạo ra những rung động cảm xúc (cho bản thân và độc giả) Cảm xúc là: “Trạng thái tình cảm mãnh liệt xảy ra đột ngột trong một thời gian ngắn và gây xáo trộn trong sinh hoạt sinh lý cũng như trong sinh hoạt tâm lý.” [24;tr.96]. Vậy chúng ta h iểu cảm xúc là nh ững rung động tình cảm, hay những xúc động tình cảm mạnh mẽ gây xáo trộn và chế ngự toàn bộ hoạt động của cơ thể và tâm lý con người. Đây là cơ chế hoạt động thần kinh tất yếu của bộ não người. Mọi người ai cũng có cảm xúc, nhất là khi các giác quan của họ bị tác động bởi những rung động cảm xúc từ phía người khác. Như vậy, cảm xúc có tính lây lan.
Vi ngưi ngh sĩ, cm xúc là mt cu to tâm lý xut hin vi tn s cao,
có tính cht thưng xuyên trong cuc sng h. Cùng vi vic tiếp nhn thế gii
hin thc thông qua quá trình nhn thc (tri giác) thì cm xú c ca ngưi ngh s
cũng đưc tri nghim. Chính vì có s tri nghim (cùng lúc) này mà ngưi ngh
s luôn luôn đam mê, có nhng khát vng cháy bng to nên đng lc bên
trong, thôi thúc h th hin vào trong tác phm ca mình. Vy nên cm xúc đi
vi ngưi n gh sĩ mt mt là s xúc đng t nhiên đối vi th ế gii, mt mt là
nhu cu t bên tro ng thôi thúc h.
Ý Nhi là ngh sĩ và bà thưng xuyên đón nhn mi cung bc cm xúc bt
ng, t nhiên xut hin. Có khi ngc nhiên và vui sưng đưc nhìn thy “rung
bèo như thm dt/ mưa long lanh ngc trai” (Mưa do tháng i); có khi li
lo âu “trưc chiếc lá cht ánh vàng/ trưc ngn gió may/ đưng chân tri
xám bc” (Mùa thu); khi khác li đ cho lòng se li trưc mùa đông; đôi
khi không hiu vì sao mình li khóc: “đôi khi/ cht a tràn c mt” (Đôi
khi)…
Ý Nhi luôn đ cho nhng rung đng “làm phin” và vui mng vì điu đó.
Cho nên bà không bao gi tìm cách ngng rung đng c, lúc nào Ý Nhi cũng
mong tâm hn mình đưc như dòng sông kia, luôn luôn xào xc, luôn luôn cun
chy: “tôi mong sao trong cuc đi mình/ dòng sông mãi xc xà o, cun chy
(Sông)
Vi nhà thơ nhng cm xúc như đã sn t lâu ri trong k í c, trong
tim thc, ch cn đi đúng lúc thì s tràn ra:
Cho đến bui chiu đy hoa cúc và gió may
khi ch anh
gia ph phưng Hà Ni
em mi hiu rng em đã ch anh t thu
xa nào.
(Ký c)
Với người nghệ sĩ, cảm xúc là một cấu tạo tâm lý xuất hiện với tần số cao, có tính chất thường xuyên trong cuộc sống họ. Cùng với việc tiếp nhận thế giới hiện thực thông qua quá trình nhận thức (tri giác) thì cảm xú c của người nghệ sỹ cũng được trải nghiệm. Chính vì có sự trải nghiệm (cùng lúc) này mà người nghệ sỹ luôn luôn có đam mê, có những khát vọng cháy bỏng tạo nên động lực bên trong, thôi thúc họ thể hiện vào trong tác phẩm của mình. Vậy nên cảm xúc đối với người n ghệ sĩ một mặt là sự xúc động tự nhiên đối với th ế giới, một mặt là nhu cầu tự bên tro ng thôi thúc họ. Ý Nhi là nghệ sĩ và bà thường xuyên đón nhận mọi cung bậc cảm xúc bất ngờ, tự nhiên xuất hiện. Có khi ngạc nhiên và vui sướng được nhìn thấy “ruộng bèo như thảm dệt/ mưa long lanh ngọc trai” (Mưa dạo tháng Mười); có khi lại lo âu “trước chiếc lá chợt ánh vàng/ trước ngọn gió may/ và đường chân trời xám bạc” (Mùa thu); khi khác lại để cho “lòng se lại trước mùa đông”; và đôi khi không hiểu vì sao mình lại khóc: “đôi khi/ chợt ứa tràn nước mắt” (Đôi khi)… Ý Nhi luôn để cho những rung động “làm phiền” và vui mừng vì điều đó. Cho nên bà không bao giờ tìm cách ngừng rung động cả, lúc nào Ý Nhi cũng mong tâm hồn mình được như dòng sông kia, luôn luôn xào xạc, luôn luôn cuộn chảy: “tôi mong sao trong cuộc đời mình/ dòng sông mãi xạc xà o, cuộn chảy” (Sông) Với nhà thơ những cảm xúc như đã có sẵn từ lâu rồi trong k í ức, trong tiềm thức, chỉ cần đợi đúng lúc thì sẽ tràn ra: Cho đến buổi chiều đầy hoa cúc và gió may khi chờ anh giữa phố phường Hà Nội em mới hiểu rằng em đã chờ anh tự thu ở xa nào. (Ký ức)
Và ta biết dưng như chng nào trái tim còn rung đng thì ngưi ngh
vn còn là chính mình, vn còn làm đúng thiên chc ca mình. Đó nhn v
nhng rung đng, xúc cm t cuc sng và đem tng đi nhng rung đng, xúc
cm t trang thơ. Điu đó va là t nhiên, va là nhu cu ca ngh . Đó
thiên chc ca ngh, nó ging như mt ngưi yêu đem cho mt ngưi yêu nhng
gì mình có th có trong đi:
Anh đã đem cho, tâm hn anh
anh đã đem cho cuc đi anh
nhưng mi ngày, mi gi, mi phút, mi giây
anh còn mun cho cô, nhng gì anh có th có trong đi.
(Quà tng)
Chính nhu cu ln lao và vĩnh vin đó ca ngưi ngh sĩ đã làm nên ngh
thut, giúp ngh thut lay đng con ngưi. Gi s nhà thơ làm mt bài thơ
cm, ha sĩ v mt bc tranh vô hn thì làm sao ngưi đc có th b lay đng
đưc, làm sao gi lên đưc nhng xúc cm ngh thut đưc. Nếu như vy thì
ngh thut s đóng băng mt. Vy nên Tônxtôi nói:S hot đng ca ngh
thut chính là da trên cái kh năng nhng ngưi này b y cm xúc ca nh ng
ngưi khác...Nhng cm xúc hết sc đa dng, rt mnh m và yếu t, rt có ý
nghĩa và rt nh nht, rt xu xa và rt tt đp, ch cn chúng lây lan sang đưc
độc gi, khán gi, thính gi s làm nên đi tưng ca ngh thut”[100].
Vy thì, bn là nhà thơ, hãy làm nên nhng bài thơ có sc quy ca đ to
ra sóng :
Ri mt ngày kia, có mt câu thơ
lan ta như sóng
quy ca như sóng
trng xóa
và xanh biếc.
(T
ng mt ngưi làm thơ tr)
Và ta biết dường như chừng nào trái tim còn rung động thì người nghệ sĩ vẫn còn là chính mình, vẫn còn làm đúng thiên chức của mình. Đó là nhận về những rung động, xúc cảm từ cuộc sống và đem tặng đời những rung động, xúc cảm từ trang thơ. Điều đó vừa là tự nhiên, vừa là nhu cầu của nghệ sĩ. Đó là thiên chức của nghề, nó giống như một người yêu đem cho một người yêu những gì mình có thể có trong đời: Anh đã đem cho, tâm hồn anh anh đã đem cho cuộc đời anh nhưng mỗi ngày, mỗi giờ, mỗi phút, mỗi giây anh còn muốn cho cô, những gì anh có thể có trong đời. (Quà tặng) Chính nhu cầu lớn lao và vĩnh viễn đó của người nghệ sĩ đã làm nên nghệ thuật, giúp nghệ thuật lay động con người. Giả sử nhà thơ làm một bài thơ vô cảm, họa sĩ vẻ một bức tranh vô hồn thì làm sao người đọc có thể bị lay động được, làm sao gợi lên được những xúc cảm nghệ thuật được. Nếu như vậy thì nghệ thuật sẽ đóng băng mất. Vậy nên Tônxtôi nói: “Sự hoạt động của nghệ thuật chính là dựa trên cái khả năng những người này bị lâ y cảm xúc của nh ững người khác...Những cảm xúc hết sức đa dạng, rất mạnh mẽ và yếu ớt, rất có ý nghĩa và rất nhỏ nhặt, rất xấu xa và rất tốt đẹp, chỉ cần chúng lây lan sang được độc giả, khán giả, thính giả sẽ làm nên đối tượng của nghệ thuật”[100]. Vậy thì, bạn là nhà thơ, hãy làm nên những bài thơ có sức quẫy cựa để tạo ra sóng : Rồi một ngày kia, có một câu thơ lan tỏa như sóng quẫy cựa như sóng trắng xóa và xanh biếc. (Tặ ng một người làm thơ trẻ)
3.2.2.2. Ngh sĩ là ngưi luôn trc n vi nhng v đẹp đời
Ngh là ngưi luôn đ t âm hn mình b lay đng. Nhưng hơn na n gh
sĩ còn t thôi thúc mình y đi tìm nhng rung đng, nht trưc nhng gì
mong manh, bé nh, khó nhn biết trong đi. đây chúng tôi mun nói đến tính
ch động đi tìm cái đp ca ngưi ngh sĩ. ch động tìm kiếm nhng rung
động nên tâm hn ngh vn không yên li thêm nhiu ln không yên, thêm
nhiu ln trc n.
ng như rt lâu ri ta không thy lòng mình rung đng. Tâm hn đã
chai sn ri sao ? Tâm hn đã chết. Nhưng ta vn tn ti. Ngh sĩ không như thế,
khi tâm hn chết, h không còn lý do đ tn ti. H không còn là ngh sĩ. Ý Nhi
là ngh sĩ, bà s nht là nhng cái chết ca tâm hn. Vy nên có ln thy mình
vn có th khóc trưc mt chiu xuân, bà h hi khóc cho tha thích :
Đã t lâu lm
tôi mi li khóc
như đa tr di kh
trưc bông hoa vàng trên c
Đã t lâu lm
tôi mi li khóc
như mt ngưi tng tri
trưc s chia lìa không sao cưng ni.
(Chiu xuân)
Khóc đưc n đứa tr di khnhìn thy hoa vàng trên c”, như
ngưi tng tri/ trưc s chia lìa” là nim ưc ao ca Ý Nhi. Ch khi đó bà biết
rng mình vn còn mình, chưa ai khác. Vn sng khép kín, Ý Nhi t nhn
mình ít bn vì ít giao du :
Tôi rt ít bn
đôi khi tôi mt h vì mt l nào đó
3.2.2.2. Nghệ sĩ là người luôn trắc ẩn với những vẻ đẹp ở đời Nghệ sĩ là người luôn để t âm hồn mình bị lay động. Nhưng hơn nữa n ghệ sĩ còn tự thôi thúc mình hãy đi tìm những rung động, nhất là trước những gì mong manh, bé nhỏ, khó nhận biết trong đời. Ở đây chúng tôi muốn nói đến tính chủ động đi tìm cái đẹp của người nghệ sĩ. Vì chủ động tìm kiếm những rung động nên tâm hồn nghệ sĩ vốn không yên lại thêm nhiều lần không yên, thêm nhiều lần trắc ẩn. Dường như rất lâu rồi ta không thấy lòng mình rung động. Tâm hồn đã chai sạn rồi sao ? Tâm hồn đã chết. Nhưng ta vẫn tồn tại. Nghệ sĩ không như thế, khi tâm hồn chết, họ không còn lý do để tồn tại. Họ không còn là nghệ sĩ. Ý Nhi là nghệ sĩ, bà sợ nhất là những cái chết của tâm hồn. Vậy nên có lần thấy mình vẫn có thể khóc trước một chiều xuân, bà hổ hởi khóc cho thỏa thích : Đã từ lâu lắm tôi mới lại khóc như đứa trẻ dại khờ trước bông hoa vàng trên cỏ Đã từ lâu lắm tôi mới lại khóc như một người từng trải trước sự chia lìa không sao cưỡng nổi. (Chiều xuân) Khóc được như “đứa trẻ dại khờ” nhìn thấy “hoa vàng trên cỏ”, như “người từng trải/ trước sự chia lìa” là niềm ước ao của Ý Nhi. Ch ỉ khi đó bà biết rằng mình vẫn còn là mình, chưa là ai khác. Vốn sống khép kín, Ý Nhi tự nhận mình ít bạn vì ít giao du : Tôi rất ít bạn đôi khi tôi mất họ vì một lẽ nào đó
ngoài 30 tui tôi không tìm thêm bn mi
và không thưng giao du vi các đng nghip.
(Tiu dn)
Vy nên có l nim vui ln nht ca bà là cm nhn đưc lòng mình rung
động. Ý Nhi hay trn vào mt góc ca riêng mình :
Tôi làm ra bài ca
t mình tôi hát
t mình kh đau
t mình hnh phúc
tôi mt mình lng l c ti trùng khơi.
(Gi mt ngưi bn đc)
nơi riêng tư đó bà đưc sng như mình mun, đưc hát, đưc đau kh
đưc hnh phúc, đưc t mình đi ti trùng khơi, đưc hòa nhp vi nhng điu
ln lao và mnh m. Trn vào trái tim mình chính cách ngưi ngh nuôi
ng tâm hn. Nh vy mà h d dàng rung đng trưc nhng cái đp mong
manh đời và thưng ny sinh nhng cm xúc trái chiu th hin nhng trc n
thưng trc, c hu mà ngưi thưng không d du có đưc. Điu đó Ý Nhi t
gi là : ni lòng không xác thc
Tôi thưng đi mùa thu vi ni lòng không xác thc
va hân hoan va ưu phin
va mong ngóng va ngi ngùng
như tôi đang đng trưc cuc hn hò
vi linh cm, điu ln lao s xy ra trong thi khc y.
(Mùa thu)
Tính thiếu rõ ràng trong tâm trng là biu hin ca s rung đng mi l
và tinh vi. Mùa thu vì thế càng tr nên mong manh và khó nm bt. Đó không
còn là thu quyến rũ ”, “thu vàng”, không còn là “bun chiu thu” hay “thu vui
tr li” mà là “mùa thu không xác thc”, mùa thu ca ni lòng Ý Nhi.
ngoài 30 tuổi tôi không tìm thêm bạn mới và không thường giao du với các đồng nghiệp. (Tiểu dẫn) Vậy nên có lẽ niềm vui lớn nhất của bà là cảm nhận được lòng mình rung động. Ý Nhi hay trốn vào một góc của riêng mình : Tôi làm ra bài ca tự mình tôi hát tự mình khổ đau tự mình hạnh phúc tôi một mình lặng lẽ bước tới trùng khơi. (Gửi một người bạn đọc) Ở nơi riêng tư đó bà được sống như mình muốn, được hát, được đau khổ được hạnh phúc, được tự mình đi tới trùng khơi, được hòa nhập với những điều lớn lao và mạnh mẽ. Trốn vào trái tim mình chính là cách người nghệ sĩ nuôi dưỡng tâm hồn. Nhờ vậy mà họ dễ dàng rung động trước những cái đẹp mong manh ở đời và thường nảy sinh những cảm xúc trái chiều thể hiện những trắc ẩn thường trực, cố hữu mà người thường không dễ dầu có được. Điều đó Ý Nhi tự gọi là : “nỗi lòng không xác thực” Tôi thường đợi mùa thu với nỗi lòng không xác thực vừa hân hoan vừa ưu phiền vừa mong ngóng vừa ngại ngùng như tôi đang đứng trước cuộc hẹn hò với linh cảm, điều lớn lao sẽ xảy ra trong thời khắc ấy. (Mùa thu) Tính thiếu rõ ràng trong tâm trạng là biểu hiện của sự rung động mới lạ và tinh vi. Mùa thu vì thế càng trở nên mong manh và khó nắm bắt. Đó không còn là “thu quyến rũ ”, “thu vàng”, không còn là “buồn chiều thu” hay “thu vui trở lại” mà là “mùa thu không xác thực”, mùa thu của nỗi lòng Ý Nhi.
Ý Nhi có rt nhiu nhng rung đng mong manh và tinh tế n thế.
Nhng rung đng đó không bao gi là ca riêng cnh vt mà còn là nhng biu
hin tinh thn trc n ca n thơ. Chng hn: Mây không yên, vòm tri áy
náy”, “Chuông khc khoi đi cao/ chuông kêu bt gió ”, “mưa mong manh như
nhn trong chiu”… Hay nhng rung đng tinh vi và giàu ni cm trưc
nhng ht mưa:
Ri mt ln
em thy cơn mưa rc ht xung khong sân
nếu ht ny mm
s có lá trong sut
nếu mm thành cây
s có nhánh cành trong sut
nếu cây đơm hoa
s có cánh mm trong sut
nếu hoa t qu
ta s có nhng ht trong ngn như nưc mt.
(Chuyn k)
Đó là quá trình hình thành nhng git nưc mt. Nhng git nưc mt có
ngun gc t trong tri đt, đưc kết tinh t nhng tinh hoa. Git c mt
mong manh đưc chưng ct t nhng gì trong sut, tinh khiết nht trong đi. Đó
là lý l, là nguyên do đ nó tn ti. Nưc mt là tâm hn, là cm xúc và nó tn
ti đơn gin vì mang trong mình mm mng ca s tinh khôi, ca t nhiên thanh
cao mà vĩ đi.
S rung đng, lòng trc n là mt v đẹp ca tâm hn ngh sĩ. Vy nên
ngưi ngh đng bao gi để cm xúc li tàn, hãy trân trng tâm hn như trân
trng nhng git nưc mt tinh khôi, cao quý.
Ý Nhi có rất nhiều những rung động mong manh và tinh tế như thế. Những rung động đó không bao giờ là của riêng cảnh vật mà còn là những biểu hiện tinh thần trắc ẩn của nhà thơ. Chẳng hạn: “Mây không yên, vòm trời áy náy”, “Chuông khắc khoải đồi cao/ chuông kêu bạt gió ”, “mưa mong manh như tơ nhện trong chiều”… Hay những rung động tinh vi và giàu nội cảm trước những hạt mưa: Rồi một lần em thấy cơn mưa rắc hạt xuống khoảng sân nếu hạt nảy mầm sẽ có lá trong suốt nếu mầm thành cây sẽ có nhánh cành trong suốt nếu cây đơm hoa sẽ có cánh mềm trong suốt nếu hoa tụ quả ta sẽ có những hạt trong ngần như nước mắt. (Chuyện kể) Đó là quá trình hình thành những giọt nước mắt. Những giọt nước mắt có nguồn gốc từ trong trời đất, được kết tinh từ những tinh hoa. Giọt nước mắt mong manh được chưng cất từ những gì trong suốt, tinh khiết nhất trong đời. Đó là lý lẽ, là nguyên do để nó tồn tại. Nước mắt là tâm hồn, là cảm xúc và nó tồn tại đơn giản vì mang trong mình mầm mống của sự tinh khôi, của tự nhiên thanh cao mà vĩ đại. Sự rung động, lòng trắc ẩn là một v ẻ đẹp của tâm hồn nghệ sĩ. Vậy nên người nghệ sĩ đừng bao giờ để cảm xúc lụi tàn, hãy trân trọng tâm hồn như trân trọng những giọt nước mắt tinh khôi, cao quý.
3.2.2.3. Ngh sĩ là ngưi mãi dn thân trên con đưng sán g to
Ngưi ngh s kh ác vi ngưi bình thưng kh năng thiên bm trong
quan sát, tái hin và sáng to. Trong đó, s cm th, rung đng, nm bt đ đi
đến sáng to ngh thut ca ngưi ngh s là mt s thai nghén, ct giu âm
thm đ đến mt lúc nào đó bng tnh. Nghĩa là mi lúc, mi nơi ngh sĩ luôn
mang trong mình s “day dưa” thm kín vi thế gii xung quanh. S “day dưa”
đạt đến mt mc đ nào đó s to ra mt nhn thc bt cht giúp ngh cm
th hoàn ho thế gii da trên vic khám phá chiu sâu bn th ca nó. Điu đó
ging như mt phép màu trong hành trình chiếm lĩnh thế gii mt cách trn vn,
có chiu sâu đy cá tính ca ngưi ngh . Đó con đưng sáng to ngh
thut.
Ý Nhi hay nói v con đưng này. Đó có th là con đưng có“ngun sáng
mt tri chy như xi”, con đưng dn đến “cát bt ngànhay con đưng mi
dòng sông đu “đi ti bin”, … mà Ý Nhi thưng nhc trong thơ.
Con đưng đó thưng dài. Ha Nguyn Sáng tính “tng ngày/ tng
tháng/ tng mùa/ tng năm trôi qua”. khi đến hi kết thúc mi nhn ra “ôi
chng đưng dài sao.” (Tưởng nim ha sĩ Nguyn Sáng)
Đó là con đưng có nhiu bt trc mà ngưi làm thơ tr c vào và nhn
ra mình đang bt đu mt trn đu:
Anh đã b dn trưc
Đã b đá vào kheo chân
Đã b xô ngã t phía sau
T khi bt đu trn đu
Gia anh vi cuc đi.
(Tng mt ngưi làm thơ tr)
Đến ni tài năng như Nguyn Du, tri đi như Nguyn Du mà khi tiếp tc
c đi trên con đưng đó cũng còn thy mi m như bưc vào mê cung khiến
lòng kinh s:
3.2.2.3. Nghệ sĩ là người mãi dấn thân trên con đường sán g tạo Người nghệ sỹ kh ác với người bình thường ở khả năng thiên bẩm trong quan sát, tái hiện và sáng tạo. Trong đó, sự cảm thụ, rung động, nắm bắt để đi đến sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sỹ là một sự thai nghén, cất giấu âm thầm để đến một lúc nào đó bừng tỉnh. Nghĩa là ở mọi lúc, mọi nơi nghệ sĩ luôn mang trong mình sự “day dưa” thầm kín với thế giới xung quanh. Sự “day dưa” đạt đến một mức độ nào đó sẽ tạo ra một nhận thức bất chợt giúp nghệ sĩ cảm thụ hoàn hảo thế giới dựa trên việc khám phá chiều sâu bản thể của nó. Điều đó giống như một phép màu trong hành trình chiếm lĩnh thế giới một cách trọn vẹn, có chiều sâu và đầy cá tính của người nghệ sĩ. Đó là con đường sáng tạo nghệ thuật. Ý Nhi hay nói về con đường này. Đó có thể là con đường có“nguồn sáng mặt trời chảy như xối”, con đường dẫn đến “cát bạt ngàn” hay con đường mọi dòng sông đều “đi tới biển”, … mà Ý Nhi thường nhắc trong thơ. Con đường đó thường dài. Họa sĩ Nguyễn Sáng tính “từng ngày/ từng tháng/ từng mùa/ từng năm trôi qua”. Và khi đến hồi kết thúc mới nhận ra “ôi chặng đường dài sao.” (Tưởng niệm họa sĩ Nguyễn Sáng) Đó là con đường có nhiều bất trắc mà người làm thơ trẻ bước vào và nhận ra mình đang bắt đầu một trận đấu: Anh đã bị dẫn trước Đã bị đá vào kheo chân Đã bị xô ngã từ phía sau Từ khi bắt đầu trận đấu Giữa anh với cuộc đời. (Tặng một người làm thơ trẻ) Đến nỗi tài năng như Nguyễn Du, trải đời như Nguyễn Du mà khi tiếp tục bước đi trên con đường đó cũng còn thấy mới mẻ như bước vào mê cung khiến lòng kinh sợ:
Ta bưc gia nhng con đưng mi
nhng đn đài mi
lòng kinh s
như đa tr đi trong mưa lc li.
(Nguyn Du,1813)
Thế nhưng không ai b cuc! đưng dài nhiu b t trc, dù phi đối
đầu hay kinh s thì ngưi ngh sĩ vn tiếp tc đi cho đến cui cùng s la chn
ca mình.
Nguyn Du không b cuc, khi đưng đã quá dài, tri đã v chiu, “bn
bè cũ đã cáo quan/ ăn măng trúc măng mai ngi câu bên sông vng”, “bn gái
ngày xưa nay tay dt, tay bng” thì ngưi ngh sĩ chân tài y vn “ch đợi”, vn
mong mi” mt điu gì chưa đến đưc. Đ ri hai trăm năm qua, nhân loi vn
nghiêng mình ngưng m ông.
Nhà thơ tr cũng không b cuc, anh:
mc k cho ngưi ta chen chúc
mc k cho ngưi ta quay theo vũ điu tân thi
mc k gic mơ danh vng ca bn háo danh
mc k gic mơ vàng ca đám nhà giàu
anh đã gn li git nưc t trong b ùn b n, t đau thương cùng qun”
để mt ngày kia “có mt câu thơ”.
Nguyn Sáng ng đã đi hết con đưng dài vi “Bông sen/ Ngưi thiếu
n”.
Và Ý Nhi cũng đã: Qua núi đá/ c gai/ qua bùn ly/ gió cát/ tôi đi trên
con đưng ca mình” (Gi mt ngưi bn đc), và Ý Nhi “cũng đã ti bin
sau nhiu khúc ngot ca con đưng:
Tôi đã b la di, phn trc
đã đưc tin cy yêu thương
đã li qua bùn
Ta bước giữa những con đường mới những đền đài mới lòng kinh sợ như đứa trẻ đi trong mưa lạc lối. (Nguyễn Du,1813) Thế nhưng không ai bỏ cuộc! Dù đường dài nhiều b ất trắc, dù phải đối đầu hay kinh sợ thì người nghệ sĩ vẫn tiếp tục đi cho đến cuối cùng sự lựa chọn của mình. Nguyễn Du không bỏ cuộc, khi đường đã quá dài, trời đã về chiều, “bạn bè cũ đã cáo quan/ ăn măng trúc măng mai ngồi câu bên sông vắng”, “bạn gái ngày xưa nay tay dắt, tay bồng” thì người nghệ sĩ chân tài ấy vẫn “chờ đợi”, vẫn “mong mỏi” một điều gì chưa đến được. Để rồi hai trăm năm qua, nhân loại vẫn nghiêng mình ngưỡng mộ ông. Nhà thơ trẻ cũng không bỏ cuộc, anh: mặc kệ cho người ta chen chúc mặc kệ cho người ta quay theo vũ điệu tân thời mặc kệ giấc mơ danh vọng của bọn háo danh mặc kệ giấc mơ vàng của đám nhà giàu anh đã gạn lại giọt nước từ trong b ùn b ẩn, từ đau thương cùng quẫn” để một ngày kia “có một câu thơ”. Nguyễn Sáng cũng đã đi hết con đường dài với “Bông sen/ Người thiếu nữ”. Và Ý Nhi cũng đã: “Qua núi đá/ cỏ gai/ qua bùn lầy/ gió cát/ tôi đi trên con đường của mình” (Gửi một người bạn đọc), và Ý Nhi “cũng đã tới biển” sau nhiều khúc ngoặt của con đường: Tôi đã bị lừa dối, phản trắc đã được tin cậy yêu thương đã lội qua bùn
đã đi trên cát
tôi đã ti nhng ngõ ct
và cũng đã ti bin.
(Tiu dn)
Ý Nhi rút ta kinh nghim t bn thân và đng nghip (c xưa sau) đ
hiu đưc rng con đưng sáng to dù chông gai nhưng con đưng dn ti
vinh quang. Mt khi đã la chn thì phi đi đến cùng vì tác ph m ng h thut ch
có th ra đi t nhng quan sát lâu ngày, nhng tích t c, cùng vi trí tưng
ng phong phú và s lao đng mit mài không mt mi. Đ mt ngày như
“thiên duyên tin đnh”, ngh thut tuyt đi và huyn nhim s khi sinh. Cái
mà Bergson cho là đưc sinh ra bi trc giác l đích cui ca con đưng
sáng to mà Ý Nhi thưng khát khao, theo đui: “Mt tâm thế hoàn toàn khách
quan, không v li bi công cuc mưu sinh, li không vưng bi tính cht rp
khuôn ca ngôn t” [57;tr.132]. Như vy ta thy và hiu rng: bn thân trc quan
cũng ny sinh t nơi thm sâu ca linh hn con ngưi, nơi đó ta bt gp con
ngưi đang khát khao tìm ra ý nghĩa cho cuc đi mình, đng thi thy đưc v
đẹp cũng như s thng nht diu k ca thế gii. Ngưi ng h s thc th
ngưi biết nm bt khonh khc y và ln sâu đưc vào đáy vn vt, biến cm
xúc thăng hoa thành đng lc sáng to sau nhiu trăn tr, “day dưa”.
3.2.3. Triết lun v v đẹp ca tâm hn tri ân
Tâm hn tri ân là mt biu hin ca cái đp mà Ý Nhi nhc nhiu trong
thơ. tri ân ngưi yêu, tri ân ngưi làm ngh thut, tri ân vi c bn thân và
cuc đi. Nhng dòng thơ là li cm ơn chân thành và sâu sc vi nhng đã
qua và chưa ti. Tri ân là l sng ca Ý Nhi.
3.2.3.1. Tình yêu là s tri ân vi ngưi yêu
K ra thì Ý Nhi viết thơ tình cũng khá nhiu. Nhng bài thơ tình ca bà có
phong v rt r iêng. Không có n hng cm xúc mãnh lit và d n đy nhưD di
và du êm/ n ào và lng l” rt ni tiếng ca Xuân Qunh, cũng không có s v
đã đi trên cát tôi đã tới những ngõ cụt và cũng đã tới biển. (Tiểu dẫn) Ý Nhi rút tỉa kinh nghiệm từ bản thân và đồng nghiệp (cả xưa và sau) để hiểu được rằng con đường sáng tạo dù chông gai nhưng là con đường dẫn tới vinh quang. Một khi đã lựa chọn thì phải đi đến cùng vì tác ph ẩm ng hệ thuật chỉ có thể ra đời từ những quan sát lâu ngày, những tích tụ ký ức, cùng với trí tưởng tượng phong phú và sự lao động miệt mài không mệt mỏi. Để một ngày như là “thiên duyên tiền định”, nghệ thuật tuyệt đối và huyền nhiệm sẽ khởi sinh. Cái mà Bergson cho là được sinh ra bởi trực giác có lẽ là đích cuối của con đường sáng tạo mà Ý Nhi thường khát khao, theo đuổi: “Một tâm thế hoàn toàn khách quan, không vụ lợi bởi công cuộc mưu sinh, lại không vướng bởi tính chất rập khuôn của ngôn từ” [57;tr.132]. Như vậy ta thấy và hiểu rằng: bản thân trực quan cũng nảy sinh từ nơi thẳm sâu của linh hồn con người, nơi đó ta bắt gặp con người đang khát khao tìm ra ý nghĩa cho cuộc đời mình, đồng thời thấy được vẻ đẹp cũng như sự thống nhất diệu kỳ của thế giới. Người ng hệ sỹ thực thụ là người biết nắm bắt khoảnh khắc ấy và lặn sâu được vào đáy vạn vật, biến cảm xúc thăng hoa thành động lực sáng tạo sau nhiều trăn trở, “day dưa”. 3.2.3. Triết luận về vẻ đẹp của tâm hồn tri ân Tâm hồn tri ân là một biểu hiện của cái đẹp mà Ý Nhi nhắc nhiều ở trong thơ. Bà tri ân người yêu, tri ân người làm nghệ thuật, tri ân với cả bản thân và cuộc đời. Những dòng thơ là lời cảm ơn chân thành và sâu sắc với những gì đã qua và chưa tới. Tri ân là lẽ sống của Ý Nhi. 3.2.3.1. Tình yêu là sự tri ân với người yêu Kể ra thì Ý Nhi viết thơ tình cũng khá nhiều. Những bài thơ tình của bà có phong vị rất r iêng. Không có n hững cảm xúc mãnh liệt và d ồn đẩy như “Dữ dội và dịu êm/ ồn ào và lặng lẽ” rất nổi tiếng của Xuân Quỳnh, cũng không có sự vồ